Ayşe Sarı: Engellilerin Ücretsiz Seyahat Hakkını İhlal Edenler Suç İşliyor
4736 sayılı Kamu Kurum ve Kuruluşlarının Ürettikleri Mal ve Hizmet Tarifeleri ile Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun kapsamında; şehit yakınları ve gaziler, 65 yaş ve üzeri vatandaşlar, en az %40 oranında engelliler ve ağır engelli bireylerin refakatçileri, şehir içi toplu taşıma araçlarından tamamen ücretsiz yararlanma hakkına sahip.
Bu hakkın kanunla verilmiş bir sosyal hak olduğu ve ancak yine kanunda yapılacak bir değişiklikle kaldırılabileceği belirtiliyor. Engelli veya yaşlı bireyleri “bedavacı – beleşçi” gibi ifadelerle hedef alanların hem hakaret suçu işlediği hem de kanuna muhalefet ettiği ifade ediliyor. Ücretsiz seyahat hakkını yok sayarak ücret talep edenler veya aylık biniş sayısı gibi kısıtlamalara gidenlerin ise kanunu ihlal ettiği ve bu nedenle suç işlediği vurgulanıyor.
Kanun, ihlalin yaptırımını da açıkça belirtiyor: Hakkı engellenen her yolcu için, ilgili hatta 50 tam bilet tutarında idari para cezası uygulanıyor. Cezayı vermeye yetkili merciler; ilçelerde kaymakamlıklar, illerde ise valilikler.
Bu hakkı ortadan kaldırmaya veya kısıtlamaya yönelik girişimlerin kimi zaman yerel yönetimler, kimi zaman şoförler, kimi zaman da vatandaşlar tarafından gerçekleştirildiği görülüyor. Engelli Hakları ve Sosyal Hizmet Uzmanı Ayşe Sarı, bu artışın temel nedeninin “insan haklarına duyulması gereken saygının giderek azalması” olduğunu belirtiyor.
Ücretsiz seyahat hakkı yalnızca ulusal mevzuatla değil, aynı zamanda Birleşmiş Milletler Engelli Hakları Sözleşmesi ile de güvence altında. Sözleşmede yer alan bağımsız yaşama, topluma katılım, kişisel hareketlilik ve seyahat özgürlüğü gibi haklar, bu uygulamanın uluslararası düzeyde korunmasını sağlıyor. Dolayısıyla ücretsiz seyahat hakkının engellenmesi, sözleşme ihlali anlamına geldiğinden “ayrımcılık suçu” niteliği taşıyor ve Türk Ceza Kanunu’nun 122. maddesi kapsamında değerlendiriliyor.
Ücretsiz seyahat hakkı ayrıca Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı ile Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından hazırlanan “Ücretsiz Seyahat Kapsamında Yapılacak Gelir Desteği Ödemesine İlişkin Usul ve Esaslar Hakkında Yönetmelik” ile de destekleniyor. Devlet, şehir içi toplu taşıma araçlarına bu kapsamda gelir desteği sağlıyor. 2026 yılı için belirlenen aylık destek tutarları şöyle:
- Ankara ve İstanbul büyükşehir belediyeleri: Araç başına 8.073 TL
- Diğer büyükşehir belediyeleri: Araç başına 6.055 TL
- Büyükşehir olmayan iller: Araç başına 4.844 TL
- Özel denizyolu araçları: Araç başına 6.055 TL
Hakkı engellenen vatandaşlar; ilgili belediyeye, CİMER’e, valiliklere, Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığına, Kamu Denetçiliği Kurumuna ve ayrımcılık suçu kapsamında Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumuna başvuruda bulunabiliyor. Şikayet için yer, tarih, araç plakası, video/ses kaydı veya şahit bilgileri gibi delillerin toplanması öneriliyor.
Engellilik temelinde ayrımcılık iddiası ile yapılan başvurularda, Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu ayrımcılık yasağının ihlal edildiğine karar verirse; belediyelere, kurumlara veya özel halk otobüsü işletmelerine idari para cezası uyguluyor.
Engelli Hakları ve Sosyal Hizmet Uzmanı Ayşe Sarı, son yıllarda halk otobüslerine alınmayan ya da araçtan indirilmeye çalışılan engelli bireylerin maruz kaldığı zorbalık ve ayrımcılığın kronikleştiğini belirterek, engellilerin ulaşım ve bağımsız yaşam hakkını hak temelli bir perspektifle yasal çerçevede değerlendirdi.
Yaşadıkça Özel Haber
