Dilek Uyar Toklucu: Herkes İçin Erişilebilir Bir Yol

Bazen bir görüntü, uzun cümlelerin anlatamadığı bir gerçeği bütün açıklığıyla ortaya koyar. Bir babanın, çocuğunu okula ulaştırabilmek için sırtında taşıyarak suyun karşı kıyısına geçirmesi, böyle görüntülerden biri. Sivas’ın Kangal ilçesine bağlı bir köyde yaşanan bu olay, gazetelere ve haber bültenlerine yansıdı. Ancak görüntüye biraz daha uzun baktığımızda, karşımızda yalnızca bir babanın çabası değil, hepimize yöneltilmiş daha büyük bir soru beliriyor: Bir insanın hayata katılabilmesi, hangi koşullarda mümkün?

Bir baba, çocuğunun eğitim hakkından yararlanabilmesi için kendi bedenini bir köprüye dönüştürüyor. Bir yanda ev, diğer yanda okul var. Arada ise yalnızca su değil, insan hayatını kolaylaştırması gereken düzenin eksikliği duruyor. Köprünün yokluğu, kimi insanlar için yalnızca yolun uzaması anlamına gelirken kimi insanlar için hayatın en temel imkanlarından birine ulaşamamak demek.

Oysa eğitim, insanın önüne çıkan engelleri aşabildiği ölçüde yararlanabildiği bir imkan olmamalı. Bir çocuğun okula gidebilmesi, ailesinin gücüne, dayanıklılığına ya da her gün yeniden göze almak zorunda kaldığı tehlikelere bağlı kalmamalı. Bir babanın sevgisi, elbette her türlü takdirin ötesindedir. Fakat sevginin büyüklüğünü anlatırken, o sevgiyi böylesine ağır bir yükün altına sokan koşulları görmezden gelemeyiz. Bir insanın fedakarlığına hayran olmakla, onu bu fedakarlığa mecbur bırakan eksikliği sorgulamak aynı şey değildir.

Belki de tam burada, iyilik ve sorumluluk arasındaki ayrımı yeniden düşünmek gerekiyor. İyilik, bir başkasının güçlüğünü fark ettiğimizde ona uzattığımız eldir. Sorumluluk ise o güçlüğün sürekli yeniden yaşanmasını önleyecek bir hayat kurabilmektir. Birinin karşı kıyıya geçmesine yardım etmek değerlidir; ancak asıl mesele, kimsenin karşı kıyıya ulaşmak için kendi canını ya da bedenini tehlikeye atmak zorunda kalmadığı bir düzen kurmaktır.

Erişilebilirlik sözcüğü, çoğu zaman teknik bir kavram gibi duyulur. Rampalar, kaldırımlar, yollar, köprüler, toplu taşıma araçları ve kamu binaları üzerinden konuşulur. Oysa bütün bunların gerisinde çok daha temel bir düşünce vardır: İnsan, yaşadığı dünyaya katılabilmelidir. Bir yere ulaşabilmek, eğitim alabilmek, çalışabilmek, başkalarıyla bir araya gelebilmek ve kendi hayatı hakkında karar verebilmek, insanın bağımsızlığının parçalarıdır. Bunlar yalnızca belirli bir grubun ihtiyaçları değil, ortak yaşamın temel koşullarıdır.

Üstelik erişilebilirlik meselesi, yalnızca bugün bir engelle karşılaşan insanları ilgilendirmez. Hayatın akışı içinde hepimiz bir gün bir başkasının yardımına ihtiyaç duyabiliriz. Yaşlılık, geçici bir hareket kısıtlılığı, hastalık, bir kaza ya da hayatın olağan güçlükleri, alıştığımız yolları bir anda aşılmaz hale getirebilir. Bugün rahatlıkla geçtiğimiz bir kaldırım, yarın önümüzde bir engele dönüşebilir. Bugün fark etmeden kullandığımız bir imkanın yokluğu, bir başkasının hayatını bütünüyle değiştirebilir.

Bu nedenle erişilebilirliği başkaları için yapılan bir düzenleme olarak görmek, meselenin özünü eksik anlamaktır. Burada söz konusu olan, toplumun bazı insanlara sunduğu bir ayrıcalık değil, herkesin ortak hayattan eşit biçimde yararlanabilmesidir. Bir yolun yapılmış olması kadar, o yoldan kimlerin geçebildiği de önemlidir. Bir okulun kapısının açık olması kadar, her çocuğun o kapıya ulaşabilmesi de önemlidir. Bir hizmetin varlığı kadar, o hizmetin gerçekten kullanılabilir olması da önemlidir.

Şehirleri, köyleri, sokakları ve kamusal alanları tasarlarken çoğu zaman alıştığımız insanı ölçü alırız. Yürüyebilen, merdiven çıkabilen, uzaklığı aşabilen, gerektiğinde yardım bulabilen insanı… Sonra bu ölçünün dışında kalanlar karşımıza çıktığında, onların yaşadığı güçlüğü kişisel bir sorun gibi değerlendirmeye başlarız. Oysa bazen sorun, insanın hareket edememesinde değil, dünyanın yalnızca belirli insanların hareket edebileceği biçimde kurulmuş olmasındadır.

Bir toplumun niteliğini anlamak için yalnızca büyük yapıtlarına, geniş caddelerine, yükselen binalarına bakmak yeterli değildir. O toplumun en kırılgan koşullarda yaşayan insanlarına nasıl bir hayat sunduğuna da bakmak gerekir. Çünkü ortak hayat, yalnızca çoğunluğun kolayca yapabildikleri üzerinden kurulamaz. Bir düzenin gerçekten herkese ait olup olmadığı, en çok, o düzenin dışında kalma tehlikesi yaşayan insanların hayatında görünür hale gelir.

Haberlerde gördüğümüz baba ve çocuk, bu yüzden aklımızda yalnızca bir görüntü olarak kalmamalı. Onların yaşadıklarını uzaktan izleyip üzüntümüzü dile getirmekle yetinmek kolaydır. Daha zor olan, bu görüntünün bize kendi yaşadığımız çevre hakkında ne söylediğini düşünmektir. Yakınımızdaki hangi yol bir başkası için geçilemez durumdadır? Hangi kapı bazı insanlar için hiç açılmamaktadır? Hangi hak, kağıt üzerinde herkesin olsa da gerçekte herkes tarafından kullanılamamaktadır?

Bu soruların yanıtı, yalnızca eksik bir köprünün yeniden yapılmasıyla sınırlı değildir. Elbette insanların güvenle geçebileceği yolların yapılması gerekir. Ancak meseleye daha geniş baktığımızda, erişilebilirliğin bir defalık bir çalışma değil, her kararın içinde bulunması gereken bir anlayış olduğunu görürüz. Yol yaparken, okul planlarken, ulaşım hizmetlerini düzenlerken, kamu binalarını tasarlarken ve eğitim imkanlarını oluştururken herkesin ihtiyaçlarını hesaba katmak gerekir. Çünkü sonradan giderilmeye çalışılan her engel, en başından düşünülerek önlenebilecek bir eksikliğin de işareti olabilir.

Bir babanın çocuğunu suyun karşısına geçirmek için gösterdiği çaba, insan sevgisinin gücünü anlatıyor. Fakat o sevginin bize bıraktığı asıl sorumluluk, benzer bir çabanın her gün yeniden gerekli olmadığı bir hayatı mümkün kılmaktır. Çocukların eğitim hakkına ulaşabilmek için ailelerinin olağanüstü koşullarla mücadele etmek zorunda kalmadığı, insanların bağımsızlıklarının başkalarının iyi niyetine bağlı olmadığı, yolların gerçekten herkese açıldığı bir hayat…

Belki de bir toplum olarak kendimize sormamız gereken en sade soru şudur: Bir yolu yaptığımızda, o yoldan geçemeyenleri de düşünüyor muyuz?

Çünkü bir yol, ancak herkes için yol olduğunda tamamlanır.

Yazar: DİLEK UYAR TOKLUCU